Japans kamerscherm - Museum Volkenkunde

Blogpost 003 : Restauratie en onderzoek: eerste resultaten

De restauratie van het kamerscherm door Keiga is eindelijk van start gegaan en de eerste resultaten zijn binnen

Voordat de schildering behandeld kan worden, moet het scherm eerst geheel uit elkaar. Een ingrijpende klus, maar het heeft een groot voordeel: paperassen! Kamerschermen zijn van binnen namelijk vaak beplakt met allerlei lagen oud papier; kasboeken, kalligrafie-oefeningen, kattenbelletjes, enzovoorts. Die papieren zijn heel puur onderzoeksmateriaal en zeggen iets over de tijd dat het scherm gemaakt werd. Hieronder de eerste vondsten.

Scherm gemonteerd in Nagasaki

De papieren uit het binnenwerk bevestigen dat het scherm origineel in Nagasaki gemonteerd is. Er komen bijvoorbeeld namen in voor van een Chinese kapitein die op Nagasaki voer en van tolken die voor de Chinese handel werkten.[1] En het festival Kunchi wordt (indirect) genoemd, waar Nagasaki beroemd om is. Bovendien dateren de paperassen van vóór 1836, het jaar waarin het op zijn vroegst geschilderd kon worden.[2] Dat is belangrijk om de volgende reden. Kamerschermen worden traditioneel elke eeuw wel een keer geheel opnieuw gemonteerd. Dat hoort in feite bij het onderhoud van de schilderingen. Alles wijst erop dat zo’n hermontering bij dit kamerscherm nog niet eerder is gebeurd. Eigenlijk is dat ook niet zo vreemd. Want het scherm is al lang in Nederland en ruwweg een eeuw geleden was de techniek voor de restauratie van kamerschermen hier niet bekend. Maar tegenwoordig hebben we het geluk dat Conservation Studio Restorient in Leiden gevestigd is, waar ze gespecialiseerd zijn in Japanse kamerschermen en rolschilderingen.[3]

[1] Met dank aan Em. Prof. Hiroji HARADA, die tijdens zijn onderzoekverblijf veel van de papieren uit het scherm gelezen en getranscribeerd heeft, en die informatie met ons deelde.
[2] Zie blog 001.
[3] Restorient werd bij de start van de restauratie bijgestaan door Naoharu USAMI, restauratiespecialist uit Kyoto van de studio Shūtokudō.
 De jongste datum die tot nu toe tevoorschijn kwam: Het 12de jaar van de Bunsei jaarperiode, 文政十二年, oftewel 1829.
De jongste datum die tot nu toe tevoorschijn kwam: Het 12de jaar van de Bunsei jaarperiode, 文政十二年, oftewel 1829.

Gerecyclede schuifdeuren?

In het papierwerk hebben we ook een rond gat gevonden in een onderlaag decoratief papier. Het is op zichzelf al vreemd dat er decoratief papier aan de binnenzijde van een kamerscherm zit. Dat hoort eerder thuis op de achterzijde van een scherm, op de muur als behang, of op een schuifdeur. Het gat wijst in de richting van die laatste kandidaat. In schuifdeuren zitten namelijk vaak verzonken ronde handgrepen, precies zo groot als het gat dat wij tegenkwamen. Dit zou betekenen dat het decoratieve papier van een voormalige schuifdeur afkomstig is, óf zelfs de gehele panelen gerecycled zijn om een kamerscherm uit te construeren. Van die twee mogelijkheden is het waarschijnlijker dat alleen het papier overgenomen is van afgedankte schuifdeuren, vanwege het verschil in maatvoering van schuifdeurpanelen en kamerschermpanelen. In elk geval lijkt het er op dat men de beslissing heeft genomen om deuren te recyclen om de kosten omlaag te brengen. Het maken van een kamerscherm met een schildering van zulk formaat kan immers niet goedkoop zijn geweest. Alleen al de kosten van arbeid, grote stukken zijde, flinke hoeveelheden pigmenten, en andere materialen, zullen aanzienlijk geweest zijn. En de goedkope materialen aan de binnenzijde, dat ziet later niemand meer, toch? 

Japans kamerscherm - Museum Volkenkunde
Decoratief papier (Jp. karakami 唐紙) met daarin een rond gat voor een schuifdeurhandgreep.

Expert meeting rond de restauratie

Kort na het ontmantelen van de eerste panelen heeft Museum Volkenkunde een bijeenkomst gehouden met diverse experts op het gebied van restauratie en Japanse kunst. Specialisten uit binnen- en buitenland hebben met ons gediscussieerd over de dilemma’s die we tegenkomen tijdens de restauratie. Zo zijn belangrijke kwesties aan bod gekomen zoals het aanvullen van de beschadigde stukken zijde in de schildering, hoe om te gaan met verloren gegane pigmenten, en welke keuzes er gemaakt kunnen worden bij het hermonteren van het scherm. Brengen we een decoratief papier terug op de achterzijde en langs de rand aan de voorzijde, met zo’n patroon als er oorspronkelijk op zat? Het per slot vrij bijzonder dat we dat hebben kunnen terugvinden in het scherm - normaal gaat dat vaak verloren bij hermontering. Of moeten we overwegen het later toegevoegde Europese behang terug te brengen, omdat dat er alweer meer dan een eeuw op zit?

The various layers of paper and wallpaper on the back of the screen
The various layers of paper and wallpaper on the back of the screen

Because we’re still in the early stages of the restoration, we didn’t make any final decisions at our expert meeting. But the experts’ input was really valuable in helping us to assess the route to take in this momentous restoration. We have some time, though, because taking the screen apart – physically and in terms of research – is still very much ongoing. We’re looking forward to the new discoveries we’re expecting to come out of  the screen’s lining papers…

Experts in restoration, conservation, and Japanese art at the Restorient conservation studio
Experts in restoration, conservation, and Japanese art at the Restorient conservation studio